Obecna nazwa spółki
Spółka dla Zagospodarowania Wspólnoty Gruntowej we Wsi Krempachy
34-433 Krempachy
NIP: 735 10 74 855
REGON: 490663494
Nr rachunku bankowego:
Karpatia Bank Spółdzielczy
55 8791 0009 0000 0002 2578 0001
Telefon kontaktowy: 666 506 400
E-mail:
sukrempachy@gmail.com
Skrzynka e-Doręczeń:
AE:PL-86313-68954-RCDGB-23
Urbarze
Kluczowe rodzaje urbarzy na Spiszu
Urbarz mariański (1767 r.)
Najważniejszy dokument wprowadzony przez cesarzową Marię Teresę. Jego celem była ochrona chłopów przed nadmiernym wyzyskiem ze strony szlachty poprzez ustalenie maksymalnych wymiarów pańszczyzny. Dokument wprowadzał podział gruntów na tzw. sesje (łany) i określał liczbę dni pracy pańszczyźnianej przypisanej do jednej sesji – 52 dni z zaprzęgiem lub 104 dni pieszo rocznie.
Urbarze żelarskie
Były to spisy dotyczące najuboższej warstwy chłopów – żelarzy. W przeciwieństwie do pełnych gospodarzy pracowali oni często na podstawie tzw. „umów dobrowolnych”, co umożliwiało właścicielom majątków omijanie ogólnych przepisów i utrzymywanie obowiązku pracy pańszczyźnianej aż do XX wieku.
Dlaczego na Spiszu pańszczyzna utrzymała się tak długo?
Mimo radykalnych planów reform większość prochłopskich zmian na Węgrzech (w tym na Spiszu) została cofnięta przez cesarza Józefa II na łożu śmierci w 1790 roku, pod naciskiem węgierskiej szlachty.
Powrót do urbarza mariańskiego
Po śmierci Józefa II przywrócono system oparty na dawnych urbarzach terezjańskich, który utrwalał obowiązki pańszczyźniane.
Różnica między Galicją a Spiszem
W Galicji, znajdującej się pod bezpośrednim panowaniem austriackim, reformy społeczne zapuściły głębsze korzenie, co umożliwiło przeprowadzenie pełnego uwłaszczenia chłopów w 1848 roku. Na Spiszu, należącym wówczas do Królestwa Węgier, szlachta zdołała utrzymać specyficzne formy zależności, takie jak żelarstwo, aż do XX wieku.
Żelarstwo
Żelarstwo (węg. zsellérség) było szczególną formą zależności chłopskiej, która na polskim Spiszu przetrwała najdłużej w Europie Środkowej – formalnie aż do 1931 roku.
Kim był żelarz?
Żelarze byli kategorią chłopów bezrolnych lub małorolnych, którzy nie posiadali własnej ziemi na prawie urbarialnym (dziedzicznym). W zamian za możliwość zamieszkiwania w chałupie należącej do dworu oraz użytkowanie niewielkiego skrawka ziemi (najczęściej ogrodu) byli zobowiązani do:
- darmowej pracy (pańszczyzny) – zazwyczaj od 18 do nawet 100 dni rocznie na rzecz właściciela ziemskiego (np. rodów Salomonów czy Jungenfeldów),
- świadczeń w naturze – np. oddawania gęsi, jaj, wykonywania wyrębu drewna lub innych prac gospodarczych.
Dlaczego system utrzymał się tak długo?
Reforma z 1848 roku uwłaszczyła jedynie chłopów urbarialnych, czyli posiadających pełne nadziały ziemi. Nie objęła natomiast żelarzy, których stosunek do właściciela ziemskiego traktowano jako prywatną umowę cywilną. Pozwoliło to właścicielom dóbr – m.in. w Niedzicy, Falsztynie i Łapszach Niżnych – utrzymywać ten system przez kolejne dziesięciolecia.
Kluczowe daty likwidacji żelarstwa
12 listopada 1921 r.
Data graniczna – nieruchomości użytkowane przez żelarzy w tym dniu podlegały późniejszemu wykupowi.
20 marca 1931 r.
Sejm RP uchwalił Ustawę o likwidacji stosunków żelarskich na Spiszu, która ostatecznie zniosła pańszczyznę.
1931–1934
Okres faktycznego wykupu gruntów. Żelarze stawali się właścicielami użytkowanych ziem, spłacając odszkodowanie dawnym właścicielom przy pomocy państwowych kredytów.
Najcięższe warunki żelarstwa panowały w Falsztynie, gdzie wymiar pracy był najwyższy, natomiast w Łapszach Niżnych obciążenia były znacznie mniejsze.
Krempachy – podział gruntów i likwidacja zależności feudalnych
W Krempachach, podobnie jak na całym polskim Spiszu, proces znoszenia zależności feudalnych przebiegał dwuetapowo. Nie była to klasyczna reforma rolna znana z innych regionów Polski, lecz specyficzny proces likwidacji stosunków żelarskich.
1. Likwidacja żelarstwa (1931–1934)
Był to moment faktycznego uwolnienia ziemi spod władzy dworskiej.
Krempachy podlegały Ustawie z dnia 20 marca 1931 r. o likwidacji stosunków żelarskich na Spiszu, która weszła w życie 23 kwietnia 1931 roku.
W latach 1933–1934 przeprowadzono ostateczne pomiary geodezyjne oraz wycenę gruntów. Żelarze otrzymali prawo własności do użytkowanych działek, jednak musieli zapłacić odszkodowanie dawnym właścicielom majątków.
Skutkiem tych działań było ostateczne zniesienie pańszczyzny i przekształcenie chłopów w pełnoprawnych właścicieli gospodarstw.
Wspólnoty urbarialne – lasy i pastwiska
W Krempachach, oprócz prywatnych działek rolnych, istniały także duże obszary wspólne – lasy i pastwiska. Nie zostały one podzielone podczas reformy międzywojennej.
Ziemie te pozostały własnością Wspólnoty Urbarialnej (Spółki Urbarialnej). Każdy gospodarz posiadał w niej określone udziały, zależne od wielkości gospodarstwa. Udziały te dawały prawo m.in. do:
- pozyskiwania drewna,
- wypasu bydła.
Najstarsze wpisy w księgach wspólnoty pochodzą z 1899 roku.
Współczesny status spółki
Po zmianie przepisów – Dziennik Ustaw 1963 nr 28 poz. 169 (z późniejszymi zmianami) – w roku 2017 Starosta Nowotarski wprowadził nowy statut spółki.
Na jego podstawie obecna nazwa brzmi:
Spółka dla Zagospodarowania Wspólnoty Gruntowej we Wsi Krempachy.
